Úsáideoir:Marcas.oduinn/Foilsithe/BriathraNeamhrialta/beo

Ón Vicífhoclóir, an foclóir ábhair shaor.
Jump to navigation Jump to search

Níl ann ach 11[1] briathar neamhrialta sa Nua-Ghaeilge: abair, beir, bí, clois, déan, ith, faigh, feic, tabhair, tar, téigh.

Achoimre na bhfréamhacha neamhrialta[cuir in eagar]

  1. abair, deir, dúr, déar; rá
  2. beir, rug, béar; breith
  3. , tá, fuil, rabh, bei; bheith
  4. clois, chuala
  5. déan, rinne, dearna
  6. faigh, fuair, gheobh
  7. feic, chonaic, fac
  8. ith, íos
  9. tabhair, tug, tabhar
  10. tar, tag, tháng, tioc; teacht
  11. téigh, té, chua, deach, rach; dul

Modhanna agus aimsirí na bhfréamhacha neamhrialta[cuir in eagar]

  • Tá briathar amháin ann (), agus sainfhréamh aige don táscach láithreach neamhspleách ().[2]
  • Tá briathar amháin ann () agus sainfhréamh aige don táscach láithreach spleách (fuil).
  • Tá sé bhriathar ann (abair, bí, déan, faigh, feic, téigh) agus sainfhréamhacha acu don táscach caite spleách, a ghlacann go léir leo míreanna réamhbhriathracha neamhphréitiríteacha ( in ionad níor srl.).
  • Tá trí bhriathar ann (abair, deir, tabhair) a leathnaítear san táscach fáistineach agus modh coinníollach.
  • Tá briathar amháin ann (faigh) agus sainfhréamh neamhspleách aige san táscach fáistineach agus coinníollach.
  • Tá sé bhriathar ann (bí, clois, faigh, feic, tar, téigh) agus saorbhriathar le -thas acu. Leathnaítear an fréamh más gá. Séimhítear iad go léir ach amháin faigh (m.s., bhíothas, ach fuarthas).
  • Tá trí bhriathar ann (abair, tar, téigh) agus sainfhréamh acu don ainmbhriathar (rá, teacht, dul).

Treoir mhearthagartha na bhfréamhacha neamhrialta[cuir in eagar]

Seo a leanas achoimre fhréamhacha neamhrialta na mbriathra neamhrialta Gaeilge.

Modhanna agus aimsirí[3] abair [4] beir clois déan faigh feic ith tabhair tar téigh
Táscach láithreach n-spl deir [5] tug tag [6]
spl fuil [7] [8]
gnáthláithreach deir tug tag
caite n-spl dúr [9] rug chuala rinne fuair [10] chonaic [10] thug tháng [11] chua [12]
spl [13] ní dúr ní rabh [14] ní dhearna ní bhfuair [15] ní fhaca ní dheach
gnáthchaite
fáistineach n-spl déar béar bei gheobh [16][17] íos tabhar tioc rach [17]
spl faigh [17][18]
Coinníollach n‑spl déar béar bei [19] gheobh [17] íos tabhar tioc rach [17]
spl faigh [17][18]
Foshuiteach láithreach deir rabh tug tag [20]
caite deir bei [21] tug tag
Ordaitheach [22]
Ainmbhriathar [23] breith bheith cloisteáil déanamh fáil [24] feiceáil ithe tabhairt teacht dul
Aidiachtbhriathar ráite breithe cloiste déanta fáilte feicthe ite tugtha tagtha dulta

Sanasaíocht na mbriathra neamhrialta[cuir in eagar]

  • Fréamhaíonn na foirmeacha neamhspleácha agus spleácha ó foirmeacha prótatonach is deotratonach na Sean-Ghaeilge (SGa).[25]
  • Tá ocht bhriathar ann (abair, beir, bí, clois, feic, tabhair, tar, téigh) agus iad fréamhaithe ó dhá nó níos mó bunbhriathar.[26] Níl an ach trí cinn (déan, faigh, ith) agus iad fréamhaithe ó bhunbhriathar amháin.
  • Tá trí bhriathar ann (abair, beir, tabhair) agus iad fréamhaithe (go iomlán nó i bpáirt) ó beirid na SGa.
  • Lig ainmbhriathar an bhriathair tar (teacht) tríd ó ainmbhriathar an bhriathair 'téigh' (a bhfuil a ainmbhriathar anois dul)
Briathar Iarbhéarla Meán-Ghaeilge Sean-Ghaeilge PrótaiCheilteach PIE
form roots root translation
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:affix Teimpléad:l Teimpléad:l carry
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l [e 1]
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l arrange
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l carry
Teimpléad:l Teimpléad:l [e 2] Teimpléad:affix Teimpléad:l Teimpléad:l reach
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:affix Teimpléad:l Teimpléad:l become
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l stand
[e 3] [e 4] Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l see!
Teimpléad:l Teimpléad:l [e 5] cf Teimpléad:l
Teimpléad:l Teimpléad:l
Teimpléad:l Teimpléad:l This is a conflation of the following two.
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l listen
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l hear
chuala Teimpléad:l [e 6]
Teimpléad:l Teimpléad:l [e 7] Teimpléad:l < Teimpléad:affix Teimpléad:l Teimpléad:l produce, beget
rinne Teimpléad:l Teimpléad:l [e 8]
dearna Teimpléad:l [e 9]
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l [e 10] Teimpléad:affix Teimpléad:l Teimpléad:l take, hold
fuair fuar
gheobhaidh Teimpléad:l
Teimpléad:l [e 11] Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l observe
chonaic Teimpléad:l[e 12] Teimpléad:l Teimpléad:l see
faca Teimpléad:l [e 13] cf Teimpléad:l
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l eat
íosfaidh Teimpléad:l [e 14] Teimpléad:l
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l < Teimpléad:prefix Teimpléad:l Teimpléad:l carry
tug Teimpléad:l [e 15] Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l reach
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l < Teimpléad:prefix Teimpléad:l Teimpléad:l reach, attain
tig Teimpléad:l
tháinig Teimpléad:l
tiocfaidh Teimpléad:l
Teimpléad:l Teimpléad:l [e 16] Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l go, climb
Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l go, climb
Teimpléad:l chuaidh Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:affix Teimpléad:l Teimpléad:l lead
Teimpléad:l deachaidh Teimpléad:l [e 17]
Teimpléad:l Teimpléad:l [e 18] Teimpléad:l Teimpléad:l Teimpléad:l go, move
Teimpléad:l Teimpléad:l [e 19] ? Teimpléad:l Teimpléad:l arrive

Notes

  1. perfect of as·beir (ro-form?).
  2. perfect, Teimpléad:lform, prototonic of beirid.
  3. See also Teimpléad:l.
  4. etymology 2 in this entry.
  5. 3rd sg, present subjunctive, Teimpléad:lform, prototonic of at·tá.
  6. cf. chuala on MacBain.
  7. present deuteronic of do·gní.
  8. perfect deuteronic of do·gní.
  9. perfect prototonic of do·gní.
  10. fo-gaib on eDIL.
  11. The f is prothetic, a misinterpretation of aic- as lenited *faic.
  12. perfect of ad·cí.
  13. perfect protonic of ad·ci.
  14. 1st sg future conjunct of ithid.
  15. prototonic do·uic, 3rd sg perfect deuteronic of do·beir.
  16. vn. of téit, later of do·icc.
  17. perfect prototonic téit.
  18. 3rd sg future absolute of téit.
  19. no SGa etymology in this entry; MacBain has doluid, with PIE etymology *leudho ("go"), at entry dol; cf Pret. 3 s. of do·tét on eDIL; dul on eDIL; also, Teimpléad:l, Teimpléad:l, Teimpléad:l here on Wiktionary.

Irregulars, in order of irregularity[cuir in eagar]

  • clois, ith
    • one irregular stem only
  • feic, déan
    • distinct independent and dependent forms in past tense only
  • abair, beir, tabhair
    • all derived from Old Irish Teimpléad:l
    • broadened in indicative future and conditional
    • verbal noun of abair is from a different verb root
  • faigh, tar, téigh
    • multiple sources, and independent and dependent forms in various moods and tenses
    • in common with most other languages, the verb to be is the most irregular

Notaí[cuir in eagar]

  1. Tá 22 iontráil ar [https:en.wiktionary.org/Category/Irish_irregular_verbs]] ag 20-Már-2018, ina measc foirmeacha malartacha agus comhfhocail
  2. De bharr sin, is sainiúil é an gnathláithreach rialta de
  3. Tenses are named and listed as per Wiktionary conjugation templates
  4. Ní shéimhítear na foirmeacha d-, agus iad tráth adeir, adúirt
  5. Is deir í an fhoirm scartha, 'sé sin, ní ghlacann iarmhír ‑eann le deir
  6. Is giorrúchán é téann de téigh + eann > téann
  7. Is giorrúchán é an diúltach níl de ní fhuil
  8. Fuaimnítear de ghnáth an ceisteach an bhfuil mar an fhuil
  9. Is í an fhoirm scartha ná dúirt
  10. 10.0 10.1 Ní leathnaítear an fhréamh ach sa saorbhriathar le -thas
  11. Is í an fhoirm scartha ná tháinig (caol, g gan shéimhiú)
  12. Is í an fhoirm scartha ná chuaigh (caol)
  13. Luaite leis an mír dhiúltach chun aird a tharraingt ar na hathruithe/claocluithe tosaigh
  14. Is í an fhoirm scartha ná raibh
  15. Urraithe in ionad séimhithe
  16. Tá an fhréamh séimhithe de réir dúchais
  17. 17.0 17.1 17.2 17.3 17.4 17.5 Gan f san iarmhír, m.s., gheobhaidh
  18. 18.0 18.1 Urú le
  19. Is í an fhoirm scartha ná bheadh
  20. Coimriú de téigh + e > té
  21. Díochlaontar é le hiarmhíreanna an choinniollaigh, in ionad an gnáthchaite mar is gnách
  22. Tá na hordaitheacha ar chomhfhoirm leis na fréamhacha
  23. Tugtar gach hainm- agus aidiachtbhriathar (rangabháil chaite)
  24. faigh + áil > fáil
  25. Dependent and independent verb forms ar Wikipedia
  26. Tá dhá shampla ann sa Bhéarla: 'be' and 'go'

Naisc sheachtracha[cuir in eagar]

Féach freisin[cuir in eagar]



Catagóir Aguisíní Gaeilge Briathra neamhrialta