Úsáideoir:Marcas.oduinn/Foilsithe/Aidiachtaí/OarS

Ón Vicífhoclóir, an foclóir ábhair shaor.
Jump to navigation Jump to search

trí dhíochlaonadh na n-aidiachtaí ann sa Ghaeilge, agus na tuisil chéanna ag gach aon acu mar a bhfuil ag na hainmfhocail (ainmneach, gairmeach, ginideach, tabharthach). Géilleann[1] na haidiachtaí do na hainmfhocail ó thaobh tuisil, iolrachta,[2] agus inscne de.[3]

Rangaítear na trí dhíochlaonadh de réir a ndéirí: consain; ‑úil, ‑ir; gutaí. Tá foirmeacha an ghinidigh uatha ar aon dul le foirmeacha díochlaonadh na n-ainmfhocal:

    • 1d-fir le ainm-1d (caolú)
    • 1d-bain le ainm-2a (+ e[4])
    • 2a-bain[5] le ainm-3ú (+ a)
    • le ainm-4ú (neamhathraithe).

Cruthaítear na hiolraí de ghnáth leis an iarmhír ‑a.[6] Meastar gur lagtréan iad i gcomhtheacht leis an ainmfhocal a cáilíonn siad, agus bíonn an riail chéanna i bhfeidhm ag an nginideach iolra: más lag an ainmfhocal, is ionann foirm na haidiachta agus an ainmneach uatha; más tréan an ainmfhocal, is ionann í agus an ainmneach iolra.

Coimrítear roinnt aidiachtaí an chéad dhíochlaonta sa gu‑bain, agus iolra. Agus caol í an fhoirm ghinideach seo, is caol chomh maith iolraí a lán dóibh siúd, agus infhilltear úd le + e.

Cruthaítear an bhreischéim (agus sárchéim) go rialta leis an gu-bain. Tá tacar beag ann de bhreischéimeanna neamhrialta. Déantar athruithe tosaigh ar aidiachtaí Gaeilge ach séimhiú amháin,[7] i gcomhtheacht le patrún[8] an ainmfhocail cháilithe. Séimhítear gach aidiacht cháilitheach.[9] Ní bhíonn an "dentals"-riail i bhfeidhm.[10]

Treoir mhearthagartha[cuir in eagar]

1d 2a
Inscne fir bain fir bain f & b
Uatha Ainm consan ‑úil, ‑ir guta
Gair caol - - -
Gin caol [11] + e - + a -
Tabh - caol [12] - -
Ainmfhocal lagiolra Ainm + a [13] + a -
Gair + a + a -
Gin - - -
Tabh + aibh [14] + aibh -
Ainmfhocal tréaniolra Ainm + a + a -
Gair + a + a -
Gin + a + a -
Tabh + aibh [14] + aibh -

Céad díochlaonadh[cuir in eagar]

Críochnaíonn aidiachtaí an chéad díochlaonta le consain (ach amháin iad a bhfuil sa dara díochlanadh ar ‑úil and ‑ir).

Cruthaítear an ginideach uatha firinscneach (gu-fir) de ghnáth trí chaolú an chonsain dheiridh, ach tá eisceachtaí ann (agus eisceachtaí in aghaidh na n-eisceachtaí). Is ar aon dul le dara díochlaonadh an ainmfhocail é an ginideach uatha baininscneach (gu-bain), 'sé sin, le hiarmhír ‑e. Cruthaítear an t-iolra de ghnáth leis an iarmhír ‑a, ach géilleann an ginideach don lag/tréan-riail, i gcomhthéacs leis an ainmfhocal cáilithe.

Aidiachtaí nach gcaolaíonn an gu-fir: [15]

Scríobhtar gu-bain d'aidiachtaí a chríochnaíonn ar ‑ach (ilsiollacha) mar ‑aí < aighe.

Coimriú agus iolraí le + e[cuir in eagar]

Agus gu-bain agus iolraí aidiachtaí an chéad díochlaonadh á chruthú, is minic a coimrítear gutaí gan béim orthu.

  • folamh, gu-bain, breis foilmhe ( *folaimhe), ai folmha
  • ramhar, gu-bain, breis raimhre, ai ramhra

Coimrítear cúpla aidiacht san iolra, nach gcoimrítear sa ghinideach.

  • bodhar, gu-bain, breis bodhaire, ai bodhra
  • sleamhain, gu-bain, breis sleamhaine, ai sleamhna

Más caol í an fhréamh, b'fhéidir gur caol fós é an t-iolra.

  • íseal, gu-bain, breis, ai ísle
  • láidir, gu-bain, breis, ai láidre
  • Eisceachtaí (fréamh leathan, ach iolra fós le + e), mar shampla:
    • domhain, gu-bain, breis, ai doimhne
    • uasal, gu-bain, breis, ai uaisle

Is cás as cuimse é álainn, a chailleann siolla iomlán:

  • álainn, gu-bain, breis, ai. áille.

Táblaí díochlaonta[cuir in eagar]

mór Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm mór mhór móra
Gair mhóir mhór móra
Gin mhóir ire mór
Tabh mór mhór móra
ocrach Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm ocrach ocrach ocracha
Gair ocraigh ocrach ocracha
Gin ocraigh ocr ocrach
Tabh ocrach ocrach ocracha
fliuch Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm fliuch fhliuch fliucha
Gair fhliuch fhliuch fliucha
Gin fhliuch fliche fliuch
Tabh fliuch fhliuch fliucha
ramhar Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm ramhar ramhar ramhra
Gair ramhar ramhar ramhra
Gin ramhair raimhre ramhar
Tabh ramhar ramhar ramhra

Dara díochlaonadh[cuir in eagar]

Is iad iarmhírenna aidiachtaí an dara díochlaonta ná ‑úil agus ‑ir.

Is ionann an ginideach uatha firinscneach (gu-fir) aidiachtaí an dara díochlaonta agus an t‑ainmneach uatha, ós rud é gur caol iad i dtosach báire. Is ionann ginideach uatha baininscneach (gu-bain) na n-aidiachtaí agus tríú díochalanadh na n-ainmfhocal, 'sé sin, le hiarmhír ‑a. Cruthaítear na hiolraí leis an iarmhír ‑a, ach géilleann an ginideach an lag/tréan-riail, i gcáilíocht leis an ainmfhocal.

Tagann aidiachtaí ar ‑úil ó (s)amhail[16] an tSeanGhaeilge, ó thaobh sanasaíochta de.

Coimrítear na haidiachtaí ar ‑ir agus cuirtear an iarmhír ‑a ann, mar shampla, deacair, gu-bain, ai deacra.

Táblaí díochlaonta[cuir in eagar]

suimiúil Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm suimiúil shuimiúil suimiúla
Gair shuimiúil shuimiúil suimiúla
Gin shuimiúil suimiúla suimiúil
Tabh suimiúil shuimiúil suimiúla
deacair Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm deacair dheacair deacra
Gair dheacair dheacair deacra
Gin dheacair deacra deacair
Tabh deacair dheacair deacra

Tríú díochlaonadh[cuir in eagar]

Críochnaíonn aidiachtaí an triú díochlanta Gaeilge ar ghutaí.

Ní athraítear deirí aidiachtaí an tríú díochlaonta ar chor ar bith.[17]

Tábla díochlaonata[cuir in eagar]

crua Uatha Lagiolra
fir bain f & b
Ainm crua chrua crua
Gair chrua chrua crua
Gin chrua crua crua
Tabh crua chrua crua

Aidiachtaí neamhrialta[cuir in eagar]

Níl ann ach pas beag aidiachtaí neamhrialta sa Ghaeilge. Úsáidtear an fhoirm neamhrialta don bhreischéim.

  • breá, gu-fir. breá, gu-bain. breá, ai. breátha
  • te, gu-fir. te, gu-bain. te, ai. teo
  • gearr, gu-fir. gearr, gu-bain. giorra, ai. gearra

Breischéime neamhrialta[cuir in eagar]

Cruthaítear na forimeacha breischéime go rialta leis an nginideach uatha baininscneach (gu-bain).

Níl ann ach beagán breischéim neamhrialta:

Tá cúpla breischéim uireasach ann chomh maith:

Notaí[cuir in eagar]

  1. Réitíonn sa Chaighdeán
  2. Níl rian ar bith ann de foirmeacha déach. I ndiaidh uimhreacha, is iolra iad na haidiachtaí, agus séimhithe i ndiaidh 2—6, m.s. dhá úll mhóra
  3. Luaite de ghnáth san ord sin, m.s. ginideach uatha baininscneach
  4. Caolaigh más gá
  5. Ós rud é gur caol de réir dúchais iad aidiachtaí 2a-fir, ní infhilltear iad sa chás seo
  6. Uaireanta caolaithe le ‑e.
  7. Ní uraítear iad
  8. Inscne, tuiseal, réamhfhoclach
  9. m.s. an bhean bheag fhionn
  10. m.s., an bhean dheas
  11. Tá catagóir suntasach ann d'aidiachtaí an chéad díochlaonta nach gcaolaítear
  12. Meastha iarbhéarla/canúnach, ach féach, m.s., lámh agus ainmfhocail eile le foirmeacha tabharthacha caola
  13. Tá roinnt iolraí ann le + e (go háirithe tar éis coimrithe)
  14. 14.0 14.1 Iarbhéarla/canúnach
  15. An Caighdeán Oifigiúil, 2017
  16. cf. Béarla-ly, Gearmáinis -lich
  17. Tarlaíonn aithruithe tosaigh más gá

Teimpléid Vicífhoclóra[cuir in eagar]

  • {{aid.|díoc|gu fir|gu bain, breis|iol}}

Naisc sheachtracha[cuir in eagar]

Féach freisin[cuir in eagar]



Catagóir Aguisíní Gaeilge Aidiachtaí