Aguisín:Ainmfhocail Ghaeilge

Ón Vicífhoclóir, an foclóir ábhair shaor.
Jump to navigation Jump to search

cúig [1] dhíochlaonadh na n-ainmfhocal ann sa Ghaeilge, agus ceithre thuiseal (ainmneach[2], gairmeach, ginideach, tabharthach) ag gach aon acu, le foirmeacha uatha agus iolra.[3] Samhlaítear deirí na n‑ainmfhocal le consain leathana agus caola;[4] agus gutaí. Is iad saintréithe dheirí na dtuiseal ná leathnú agus caolú na gconsan, agus iarmhíre a chur leo.

Is é an tuiseal ginideach a leagann na díochlaonta amach[5]. Tá saintréithe ag an tuiseal tabharthach uatha i roinnt de na díoclaontaí.[6]

Tá iolraí lag más ionann an ginideach iolra agus an t‑ainmneach uatha; agus tréan más ionann an ginideach iolra agus an t‑ainmneach iolra. Cruthaítear lagiolraí le caolú na gconsan, nó leis an iarmhír ‑a[7]. Faightear i measc iarmhír na dtréaniolraí ná ‑aí, ‑anna, ‑ta and ‑acha[8][9], agus roinnt beag ainmfhocal le ‑a/e agus coimriú.[10]

Is neamhchaighdeánach é deireadh ‑aibh[11] an tuisil thabharthaigh iolra, agus meastar gur iarbhéarla/canúnach é.

Is ionann foirm an ghairmigh agus an ainmneach sa dara go cúigiú díochlaonadh. Sa chéad díochlaonadh, is caol é san uatha agus leathan + a san (lag)iolra.

Tá dhá inscne sa Ghaeilge, firinscneach agus baininscneach. Tá inscne na n-ainmfhocal sna díochlaontaí pas beag measctha, ach tá glanphátrúin ann.[12]

Déantar athruithe tosaigh ar ainmfhocail Ghaeilge.[13]

Treoir mhearthagartha[cuir in eagar]

1d 2a
Inscne fir bain [14] fir [15] & bain[16] fir & bain [17] bain & fir [18]
Uatha Ainm leathan consan consan guta
‑ín [19]
consan
‑il, ‑in, ‑ir
buta
Gair caol - [20] - - -
Gin caol + e [21][22] + a - leathan
-(e)ach
guta + ch, d, n
Tabh - caol [23] - - caolú an ghin
Lagiolraí [24] Ainm caol
+ a
+ a [7] + a [25] + a [26] [27]
Gair + a + a + a + a
Gin - leathan[28] - -
Tabh + aibh [11] + aibh + a + a

Ainmfhocail neamhrialta[cuir in eagar]

Is é saintréith gach díochlaonta ná an tuiseal ginideach. De réir an sainmhínithe seo, níl ach pas beag ainmfhocal nach féidir a rangú, go suntasach:

Ainmfhocail ildíochlaonacha[cuir in eagar]

Tá roinnt ainmfhocal ann, agus iad ball de níos mó ná aon díochlaonadh amháin. Tá dealú le déanamh idir leaganacha díochlaonta stairiúla/canúnacha ainmfhocail éigin, agus comhainmneacha. Is dea-shampla den dara cás é eas (“waterfall”) ón tSean-Ghaeilge es, agus eas (“stoat”) ón tSean-Ghaeilge nes.

Ní liosta uileghabhálach é seo a leanas.

Noun 1d 2a Leagan
aire f, care m, chief
aireamh m m ploughman
altóir f f altar
araí f, appearance f, bridle
beatha f f life
breitheamh m m judge
cistin f f kitchen
cleas m m m, gang trick
cnámh m m bone
cónra f f coffin
cré f f earth
cruicéad m (teanglann) m (wiki) cricket
m m hound
cuisle f f vein
dair f f oak
dún m, str m, wk fort
eas m, str, waterfall
m, wk, stoat
eorna f f barley
féicheamh m m creditor
gabha m m smith
méid f, size m, amount
rámh m m (rámha) oar
ráth m, str, fort
f, str, shoal
m, wk, guarantor
réal m f sixpenny
ros m, linseed m, wooded headland
srón f f nose
talamh m f land
úr m, freshness m, heath

Notaí[cuir in eagar]

  1. Is aicme dá gcuid féin iad na hainmbhriathra per se; agus iad substainteach, díochlaontar na hainmbhriathra de réir na rann canónta
  2. Is ionann an tuiseal cuspóireach agus an ainmneach ó thaobh foirme de, agus le chéíle tugtar scaití "comónach" orthu
  3. Faightear fós sa NuaGhaeilge rian d'fhoirmeacha déacha PIE, go háirithe tar éis 'dhá', agus (sa chaighdeán) le hainmfhocail an dara díochlaonta bos, bróg, cluas, cos agus lámh
  4. Sa bhéarlagair, coguasach agus
  5. De réir na tréithe seo, níl ann ach beagán ainmfhocal nach féidir a chur i réim, go sonrach bean, deirfiúr, Dia, leaba, ,
  6. Go sonrach, 2a and 5ú (ach ní de réir an Chaighdeáin, ámh)
  7. 7.0 7.1 Go hannamh, an leagan caol le ‑e; e.g., súil, ai. súile
  8. Leaganacha caola: ‑í, ‑eanna, ‑te, ‑eacha; ‑ta/te may be aspirated to ‑tha/the
  9. Certain nouns and noun endings are associated with particular plurals, see Irish Nouns
  10. m.s. briathar, io briathra, bráthair, io bráithre
  11. 11.0 11.1 cf. Latin -ibus. Dá mba rud é go raibh *busannaibh ann, d'fhéadfaí féachaint air mar (omni)bus‑anna‑ibus
  12. m.s. Is firinscneach iad gach ainmfhocal sa chéad díochlaonadh
  13. Ní phléitear athruithe tosaigh a thuilleadh anseo. Wikitionary declension templates include bare and initial-mutated forms, in the context of the article
  14. Tá trí ainmfhocal fhirinscneacha sa dara díóchlaonadh: im, sliabh, teach
  15. Go háirithe iarmhíreanna -éir, -óir, úir (cf. Laidin -or)
  16. Go háirithe iarmhír ‑acht/‑aíocht; ainmbhriathra mar substainteach le ‑áil, ‑irt, ‑úint
  17. Ainmfhocail theibí a chríochnaíonn ar ghuta
  18. Ainmfhocail fhireanna teaghlacha, agus na horduimhreacha 20-90
  19. Firinscneach, ach amháin ainmneacha na gcailíní, m.s, Máirín
  20. Sa tábla seo, is é is brí le "-" ná gurb ionann an fhoirm agus an ainmneach uatha
  21. Sa tábla seo, is é is brí le "+" gur gá an consan roimhe a leathnú nó a chaolú, i gcomhtheacht leis an iarmhír. Sa chás seo (+ e), caolaítear consan leathan
  22. Ginideach iolra le í 'sé sin ‑(e)ach: í < ighe
  23. Go foirmiúil, an ginideach uatha gan an iarmhír -e
  24. Bíonn an fhoirm chéanna ag gach tuiseal tréaniolra
  25. Níl ach beagán lagiolraí sa 3ú díóchlaonadh
  26. Níl ach cúla lagiolra sa 4ú díóchlaonadh
  27. Tá roinnt ainmfhocal sa 5ú díochlaonadh le iolraí neamhrialta, agus is ionann an ginideach uatha agus iolra
  28. Eisceacht ó riail "lagiolra"; m.s., súil, gi súl
  29. Ar dtús, dearbh + siúr
  30. Déanta na fírinne, is ainmbhriathar é, agus leapa < leabtha
  31. Beagnach rialta, 5ú díochlaonadh, ach amháin gur leathan é deireadh na fréimhe, ‑úr

Teimpléid Vicífhoclóra[cuir in eagar]


  • {{s-f|focal|teanga|gan nasc|brí|...}}
  • {{s-t|focal|teanga|gan nasc|brí|...}}



  • NB bug in {{tmpl}}, doesn't reproduce any field with equals sign =, e.g.
    • {{ainm 1|gu|iol|au=}}
    • {{ainm 1|gu|iol}}
  • NB {{tmpl}} gives up after 4 fields
    • {{ainm 2|gu|iol|i=|t=|au=}}
    • {{ainm 2|gu|iol|i-|t-|...}}
  • The equivalent "temp" on the EN site does not have these problems

Catagóirí[cuir in eagar]


Aguisíní[cuir in eagar]

Naisc sheachtracha[cuir in eagar]

Féach freisin[cuir in eagar]